Complete works of lucan, p.62
Complete Works of Lucan, page 62
Magne, paras acies mundique extrema tenentis
sollicitas reges, cum forsan foedere nostro
iam tibi sit promissa salus.’ sic fatur et omnis 235
concussit mentes scelerumque reduxit amorem.
sic, ubi desuetae siluis in carcere clauso
mansueuere ferae et uoltus posuere minaces
atque hominem didicere pati, si torrida paruos
uenit in ora cruor, redeunt rabiesque furorque 240
admonitaeque tument gustato sanguine fauces;
feruet et a trepido uix abstinet ira magistro.
itur in omne nefas, et, quae fortuna deorum
inuidia caeca bellorum in nocte tulisset,
fecit monstra fides. inter mensasque torosque 245
quae modo conplexu fouerunt pectora caedunt;
et quamuis primo ferrum strinxere gementes,
ut dextrae iusti gladius dissuasor adhaesit,
dum feriunt, odere suos, animosque labantis
confirmant ictu. feruent iam castra tumultu, 250
ac, uelut occultum pereat scelus, omnia monstra 252
in facie posuere ducum: iuuat esse nocentis.
tu, Caesar, quamuis spoliatus milite multo,
agnoscis superos; neque enim tibi maior in aruis 255
Emathiis fortuna fuit nec Phocidos undis
Massiliae, Phario nec tantum est aequore gestum,
hoc siquidem solo ciuilis crimine belli
dux causae melioris eris. polluta nefanda
agmina caede duces iunctis committere castris 260
non audent, altaeque ad moenia rursus Ilerdae
intendere fugam. campos eques obuius omnis
abstulit et siccis inclusit collibus hostem.
tunc inopes undae praerupta cingere fossa
Caesar auet nec castra pati contingere ripas 265
aut circum largos curuari bracchia fontes.
ut leti uidere uiam, conuersus in iram
praecipitem timor est. miles non utile clausis
auxilium mactauit equos, tandemque coactus
spe posita damnare fugam casurus in hostes 270
fertur. ut effuso Caesar decurrere passu
uidit et ad certam deuotos tendere mortem,
‘tela tene iam, miles’, ait ‘ferrumque ruenti
subtrahe: non ullo constet mihi sanguine bellum.
uincitur haut gratis iugulo qui prouocat hostem. 275
en, sibi uilis adest inuisa luce iuuentus
iam damno peritura meo; non sentiet ictus,
incumbet gladiis, gaudebit sanguine fuso.
deserat hic feruor mentes, cadat impetus amens,
perdant uelle mori.’ sic deflagrare minaces 280
in cassum et uetito passus languescere bello,
substituit merso dum nox sua lumina Phoebo.
inde, ubi nulla data est miscendae copia mortis,
paulatim cadit ira ferox mentesque tepescunt,
saucia maiores animos ut pectora gestant, 285
dum dolor est ictusque recens et mobile neruis
conamen calidus praebet cruor ossaque nondum
adduxere cutem: si conscius ensis adacti
stat uictor tenuitque manus, tum frigidus artus
alligat atque animum subducto robore torpor, 290
postquam sicca rigens astrinxit uolnera sanguis.
iamque inopes undae primum tellure refossa
occultos latices abstrusaque flumina quaerunt;
nec solum rastris durisque ligonibus arua
sed gladiis fodere suis, puteusque cauati 295
montis ad inrigui premitur fastigia campi.
non se tam penitus, tam longe luce relicta
merserit Astyrici scrutator pallidus auri.
non tamen aut tectis sonuerunt cursibus amnes
aut micuere noui percusso pumice fontes, 300
antra nec exiguo stillant sudantia rore
aut inpulsa leui turbatur glarea uena.
tunc exhausta super multo sudore iuuentus
extrahitur duris silicum lassata metallis;
quoque minus possent siccos tolerare uapores 305
quaesitae fecistis aquae. nec languida fessi
corpora sustentant epulis, mensasque perosi
auxilium fecere famem. si mollius aruum
prodidit umorem, pinguis manus utraque glaebas
exprimit ora super; nigro si turbida limo 310
conluuies inmota iacet, cadit omnis in haustus
certatim obscaenos miles moriensque recepit
quas nollet uicturus aquas; rituque ferarum
distentas siccant pecudes, et lacte negato
sordidus exhausto sorbetur ab ubere sanguis. 315
tunc herbas frondesque terunt, et rore madentis
destringunt ramos et siquos palmite crudo
arboris aut tenera sucos pressere medulla.
o fortunati, fugiens quos barbarus hostis
fontibus inmixto strauit per rura ueneno. 320
hos licet in fluuios saniem tabemque ferarum,
pallida Dictaeis, Caesar, nascentia saxis
infundas aconita palam, Romana iuuentus
non decepta bibet. torrentur uiscera flamma
oraque sicca rigent squamosis aspera linguis; 325
iam marcent uenae, nulloque umore rigatus
aeris alternos angustat pulmo meatus,
rescissoque nocent suspiria dura palato;
pandunt ora tamen nociturumque aera captant.
expectant imbres, quorum modo cuncta natabant 330
inpulsu, et siccis uoltus in nubibus haerent.
quoque magis miseros undae ieiunia soluant
non super arentem Meroen Cancrique sub axe,
qua nudi Garamantes arant, sedere, sed inter
stagnantem Sicorim et rapidum deprensus Hiberum 335
spectat uicinos sitiens exercitus amnes.
iam domiti cessere duces, pacisque petendae
auctor damnatis supplex Afranius armis
semianimes in castra trahens hostilia turmas
uictoris stetit ante pedes. seruata precanti 340
maiestas non fracta malis, interque priorem
fortunam casusque nouos gerit omnia uicti,
sed ducis, et ueniam securo pectore poscit.
‘si me degeneri strauissent fata sub hoste,
non derat fortis rapiendo dextera leto; 345
at nunc causa mihi est orandae sola salutis
dignum donanda, Caesar, te credere uita.
non partis studiis agimur nec sumpsimus arma
consiliis inimica tuis. nos denique bellum
inuenit ciuile duces, causaeque priori, 350
dum potuit, seruata fides. nil fata moramur:
tradimus Hesperias gentes, aperimus Eoas,
securumque orbis patimur post terga relicti.
nec cruor effusus campis tibi bella peregit
nec ferrum lassaeque manus: hoc hostibus unum, 355
quod uincas, ignosce tuis. nec magna petuntur:
otia des fessis, uitam patiaris inermis
degere quam tribuis. campis prostrata iacere
agmina nostra putes; nec enim felicibus armis
misceri damnata decet, partemque triumphi 360
captos ferre tui: turba haec sua fata peregit.
hoc petimus, uictos ne tecum uincere cogas.’
dixerat; at Caesar facilis uoltuque serenus
flectitur atque usus belli poenamque remittit.
ut primum iustae placuerunt foedera pacis, 365
incustoditos decurrit miles ad amnes,
incumbit ripis permissaque flumina turbat.
continuus multis subitarum tractus aquarum
aera non passus uacuis discurrere uenis
artauit clausitque animam; nec feruida pestis 370
cedit adhuc, sed morbus egens iam gurgite plenis
uisceribus sibi poscit aquas. mox robora neruis
et uires rediere uiris. o prodiga rerum
luxuries numquam paruo contenta paratis
et quaesitorum terra pelagoque ciborum 375
ambitiosa fames et lautae gloria mensae,
discite quam paruo liceat producere uitam
et quantum natura petat. non erigit aegros
nobilis ignoto diffusus consule Bacchus,
non auro murraque bibunt, sed gurgite puro 380
uita redit. satis est populis fluuiusque Ceresque.
heu miseri qui bella gerunt! tunc arma relinquens
uictori miles spoliato pectore tutus
innocuusque suas curarum liber in urbes
spargitur. o quantum donata pace potitos 385
excussis umquam ferrum uibrasse lacertis
paenituit, tolerasse sitim frustraque rogasse
prospera bella deos! nempe usis Marte secundo
tot dubiae restant acies, tot in orbe labores;
ut numquam fortuna labet successibus anceps, 390
uincendum totiens; terras fundendus in omnis
est cruor et Caesar per tot sua fata sequendus.
felix qui potuit mundi nutante ruina
quo iaceat iam scire loco. non proelia fessos
ulla uocant, certos non rumpunt classica somnos. 395
iam coniunx natique rudes et sordida tecta
et non deductos recipit sua terra colonos.
hoc quoque securis oneris fortuna remisit,
sollicitus menti quod abest fauor: ille salutis
est auctor, dux ille fuit. sic proelia soli 400
felices nullo spectant ciuilia uoto.
non eadem belli totum fortuna per orbem
constitit, in partes aliquid sed Caesaris ausa est.
qua maris Hadriaci longas ferit unda Salonas
et tepidum in molles Zephyros excurrit Iader, 405
illic bellaci confisus gente Curictum,
quos alit Hadriaco tellus circumflua ponto,
clauditur extrema residens Antonius ora
cautus ab incursu belli, si sola recedat,
expugnat quae tuta, fames. non pabula tellus 410
pascendis summittit equis, non proserit ullam
flaua Ceres segetem; spoliarat gramine campum
miles et attonso miseris iam dentibus aruo
castrorum siccas de caespite uolserat herbas.
ut primum aduersae socios in litore terrae 415
et Basilum uidere ducem, noua furta per aequor
exquisita fugae. neque enim de more carinas
extendunt puppesque leuant, sed firma gerendis
molibus insolito contexunt robora ductu.
namque ratem uacuae sustentant undique cupae 420
quarum porrectis series constricta catenis
ordinibus geminis obliquas excipit alnos;
nec gerit expositum telis in fronte patenti
remigium, sed, quod trabibus circumdedit aequor,
hoc ferit et taciti praebet miracula cursus, 425
quod nec uela ferat nec apertas uerberet undas.
tum freta seruantur, dum se declinibus undis
aestus agat refluoque mari nudentur harenae.
iamque relabenti crescebant litora ponto:
missa ratis prono defertur lapsa profundo 430
et geminae comites. cunctas super ardua turris
eminet et tremulis tabulata minantia pinnis.
noluit Illyricae custos Octauius undae
confestim temptare ratem, celeresque carinas
continuit, cursu crescat dum praeda secundo, 435
et temere ingressos repetendum inuitat ad aequor
pace maris. sic, dum pauidos formidine ceruos
claudat odoratae metuentis aera pinnae
aut dum dispositis attollat retia uaris,
uenator tenet ora leuis clamosa Molossi, 440
Spartanos Cretasque ligat, nec creditur ulli
silua cani, nisi qui presso uestigia rostro
colligit et praeda nescit latrare reperta
contentus tremulo monstrasse cubilia loro.
nec mora, conplentur moles, auideque petitis 445
insula deseritur ratibus, quo tempore primas
inpedit ad noctem iam lux extrema tenebras.
at Pompeianus fraudes innectere ponto
antiqua parat arte Cilix, passusque uacare
summa freti medio suspendit uincula ponto 450
et laxe fluitare sinit, religatque catenas
rupis ab Illyricae scopulis. nec prima nec illam
quae sequitur tardata ratis, sed tertia moles
haesit et ad cautes adducto fune secuta est.
inpendent caua saxa mari, ruituraque semper 455
stat, mirum, moles et siluis aequor inumbrat.
huc fractas Aquilone rates summersaque pontus
corpora saepe tulit caecisque abscondit in antris;
restituit raptus tectum mare, cumque cauernae
euomuere fretum contorti uerticis undae 460
Tauromenitanam uincunt feruore Charybdim.
hic Opiterginis moles onerata colonis
constitit; hanc omni puppes statione solutae
circumeunt, alii rupes ac litora conplent.
Vulteius tacitas sensit sub gurgite fraudes 465
(dux erat ille ratis); frustra qui uincula ferro
rumpere conatus poscit spe proelia nulla
incertus qua terga daret, qua pectora bello.
hoc tamen in casu quantum deprensa ualebat
effecit uirtus: inter tot milia captae 470
circumfusa rati et plenam uix inde cohortem
pugna fuit, non longa quidem; nam condidit umbra
nox lucem dubiam pacemque habuere tenebrae.
tum sic attonitam uenturaque fata pauentem
rexit magnanima Vulteius uoce cohortem: 475
‘libera non ultra parua quam nocte iuuentus,
consulite extremis angusto in tempore rebus.
uita breuis nulli superest qui tempus in illa
quaerendae sibi mortis habet; nec gloria leti
inferior, iuuenes, admoto occurrere fato. 480
omnibus incerto uenturae tempore uitae
par animi laus est et, quos speraueris, annos
perdere et extremae momentum abrumpere lucis,
accersas dum fata manu: non cogitur ullus
uelle mori. fuga nulla patet, stant undique nostris 485
intenti ciues iugulis: decernite letum,
et metus omnis abest. cupias quodcumque necesse est.
non tamen in caeca bellorum nube cadendum est
aut cum permixtas acies sua tela tenebris
inuoluent. conferta iacent cum corpora campo, 490
in medium mors omnis abit, perit obruta uirtus:
nos in conspicua sociis hostique carina
constituere dei; praebebunt aequora testes,
praebebunt terrae, summis dabit insula saxis,
spectabunt geminae diuerso litore partes. 495
nescio quod nostris magnum et memorabile fatis
exemplum, Fortuna, paras. quaecumque per aeuum
exhibuit monimenta fides seruataque ferro
militiae pietas, transisset nostra iuuentus.
namque suis pro te gladiis incumbere, Caesar, 500
esse parum scimus; sed non maiora supersunt
obsessis tanti quae pignora demus amoris.
abscidit nostrae multum fors inuida laudi,
quod non cum senibus capti natisque tenemur.
indomitos sciat esse uiros timeatque furentis 505
et morti faciles animos et gaudeat hostis
non plures haesisse rates. temptare parabunt
foederibus turpique uolent corrumpere uita.
o utinam, quo plus habeat mors unica famae,
promittant ueniam, iubeant sperare salutem, 510
ne nos, cum calido fodiemus uiscera ferro,
desperasse putent. magna uirtute merendum est,
Caesar ut amissis inter tot milia paucis
hoc damnum clademque uocet. dent fata recessum
emittantque licet, uitare instantia nolim. 515
proieci uitam, comites, totusque futurae
mortis agor stimulis: furor est. agnoscere solis
permissum, quos iam tangit uicinia fati,
uicturosque dei celant, ut uiuere durent,
felix esse mori.’ sic cunctas sustulit ardor 520
mobilium mentes iuuenum. cum sidera caeli
ante ducis uoces oculis umentibus omnes
aspicerent flexoque Vrsae temone pauerent,
idem, cum fortes animos praecepta subissent,
optauere diem. nec segnis uergere ponto 525
tunc erat astra polus; nam sol Ledaea tenebat
sidera, uicino cum lux altissima Cancro est;
nox tum Thessalicas urguebat parua sagittas.
detegit orta dies stantis in rupibus Histros
pugnacesque mari Graia cum classe Liburnos. 530
temptauere prius suspenso uincere bello
foederibus, fieret captis si dulcior ipsa
mortis uita mora. stabat deuota iuuentus
damnata iam luce ferox securaque pugnae
promisso sibi fine manu, nullique tumultus 535
excussere uiris mentes ad summa paratas;
innumerasque simul pauci terraque marique
sustinuere manus: tanta est fiducia mortis.
utque satis bello uisum est fluxisse cruoris
uersus ab hoste furor. primus dux ipse carinae 540
Vulteius iugulo poscens iam fata retecto
‘ecquis’ ait ‘iuuenum est cuius sit dextra cruore
digna meo certaque fide per uolnera nostra
testetur se uelle mori?’ nec plura locuto
uiscera non unus iam dudum transigit ensis. 545
conlaudat cunctos, sed eum cui uolnera prima
debebat grato moriens interficit ictu.
concurrunt alii totumque in partibus unis
bellorum fecere nefas. sic semine Cadmi
emicuit Dircaea cohors ceciditque suorum 550
uolneribus, dirum Thebanis fratribus omen;
Phasidos et campis insomni dente creati
terrigenae missa magicis e cantibus ira
cognato tantos inplerunt sanguine sulcos,
ipsaque inexpertis quod primum fecerat herbis 555
expauit Medea nefas. sic mutua pacti
fata cadunt iuuenes, minimumque in morte uirorum
mors uirtutis habet. pariter sternuntque caduntque
uolnere letali, nec quemquam dextra fefellit
cum feriat moriente manu. nec uolnus adactis 560
debetur gladiis: percussum est pectore ferrum
et iuguli pressere manum. cum sorte cruenta
fratribus incurrunt fratres natusque parenti,
haud trepidante tamen toto cum pondere dextra
exegere enses. pietas ferientibus una 565
non repetisse fuit. iam latis uiscera lapsa
semianimes traxere foris multumque cruorem
