Complete works of lucan, p.74
Complete Works of Lucan, page 74
sedit et inuicti posuit se mente Catonis.
ille, ubi pendebant casus dubiumque manebat
quem dominum mundi facerent ciuilia bella, 20
oderat et Magnum, quamuis comes isset in arma
auspiciis raptus patriae ductuque senatus;
at post Thessalicas clades iam pectore toto
Pompeianus erat. patriam tutore carentem
excepit, populi trepidantia membra refouit, 25
ignauis manibus proiectos reddidit enses,
nec regnum cupiens gessit ciuilia bella
nec seruire timens. nil causa fecit in armis
ille sua: totae post Magni funera partes
libertatis erant. quas ne per litora fusas 30
colligeret rapido uictoria Caesaris actu,
Corcyrae secreta petit ac mille carinis
abstulit Emathiae secum fragmenta ruinae.
quis ratibus tantis fugientia crederet ire
agmina, quis pelagus uictas artasse carinas? 35
Dorida tum Malean et apertam Taenaron umbris,
inde Cythera petit, Boreaque urguente carinas
Graia fugit, Dictaea legit cedentibus undis
litora. tunc ausum classi praecludere portus
inpulit ac saeuas meritum Phycunta rapinas 40
sparsit, et hinc placidis alto delabitur auris
in litus, Palinure, tuum (neque enim aequore tantum
Ausonio monimenta tenes, portusque quietos
testatur Libye Phrygio placuisse magistro),
cum procul ex alto tendentes uela carinae 45
ancipites tenuere animos, sociosne malorum
an ueherent hostes: praeceps facit omne timendum
uictor, et in nulla non creditur esse carina.
ast illae puppes luctus planctusque ferebant
et mala uel duri lacrimas motura Catonis. 50
nam, postquam frustra precibus Cornelia nautas
priuignique fugam tenuit, ne forte repulsus
litoribus Phariis remearet in aequora truncus,
ostenditque rogum non iusti flamma sepulchri,
‘ergo indigna fui,’ dixit ‘Fortuna, marito 55
accendisse rogum gelidosque effusa per artus
incubuisse uiro, laceros exurere crines
membraque dispersi pelago conponere Magni,
uolneribus cunctis largos infundere fletus,
ossibus et tepida uestes inplere fauilla, 60
quidquid ab exstincto licuisset tollere busto
in templis sparsura deum. sine funeris ullo
ardet honore rogus; manus hoc Aegyptia forsan
obtulit officium graue manibus. o bene nudi
Crassorum cineres: Pompeio contigit ignis 65
inuidia maiore deum. similisne malorum
sors mihi semper erit? numquam dare iusta licebit
coniugibus? numquam plenas plangemus ad urnas?
quid porro tumulis opus est aut ulla requiris
instrumenta, dolor? non toto in pectore portas, 70
inpia, Pompeium? non imis haeret imago
uisceribus? quaerat cineres uictura superstes.
nunc tamen, hinc longe qui fulget luce maligna,
ignis adhuc aliquid Phario de litore surgens
ostendit mihi, Magne, tui. iam flamma resedit, 75
Pompeiumque ferens uanescit solis ad ortus
fumus, et inuisi tendunt mihi carbasa uenti.
linquere, siqua fides, Pelusia litora nolo. 83
non mihi nunc tellus Pompeio siqua triumphos 78
uicta dedit, non alta terens Capitolia currus
gratior; elapsus felix de pectore Magnus:
hunc uolumus quem Nilus habet, terraeque nocenti
non haerere queror; crimen commendat harenas.
tu pete bellorum casus et signa per orbem, 84
Sexte, paterna moue; namque haec mandata reliquit
Pompeius uobis in nostra condita cura:
“me cum fatalis leto damnauerit hora,
excipite, o nati, bellum ciuile, nec umquam,
dum terris aliquis nostra de stirpe manebit,
Caesaribus regnare uacet. uel sceptra uel urbes 90
libertate sua ualidas inpellite fama
nominis: has uobis partes, haec arma relinquo.
inueniet classes quisquis Pompeius in undas
uenerit, et noster nullis non gentibus heres
bella dabit: tantum indomitos memoresque paterni 95
iuris habete animos. uni parere decebit,
si faciet partes pro libertate, Catoni.”
exsolui tibi, Magne, fidem, mandata peregi;
insidiae ualuere tuae, deceptaque uixi
ne mihi commissas auferrem perfida uoces. 100
iam nunc te per inane chaos, per Tartara, coniunx,
si sunt ulla, sequar, quam longo tradita leto
incertum est: poenas animae uiuacis ab ipsa
ante feram. potuit cernens tua funera, Magne,
non fugere in mortem: planctu contusa peribit, 105
effluet in lacrimas: numquam ueniemus ad enses
aut laqueos aut praecipites per inania iactus:
turpe mori post te solo non posse dolore.’
sic ubi fata, caput ferali obduxit amictu
decreuitque pati tenebras puppisque cauernis 110
delituit, saeuumque arte conplexa dolorem
perfruitur lacrimis et amat pro coniuge luctum.
illam non fluctus stridensque rudentibus Eurus
mouit et exurgens ad summa pericula clamor,
uotaque sollicitis faciens contraria nautis 115
conposita in mortem iacuit fauitque procellis.
prima ratem Cypros spumantibus accipit undis;
inde tenens pelagus, sed iam moderatior, Eurus
in Libycas egit sedes et castra Catonis.
tristis, ut in multo mens est praesaga timore, 120
aspexit patrios comites a litore Magnus
et fratrem; medias praeceps tunc fertur in undas.
‘dic ubi sit, germane, parens; stat summa caputque
orbis, an occidimus Romanaque Magnus ad umbras
abstulit?’ haec fatur; quem contra talia frater: 125
‘o felix, quem sors alias dispersit in oras
quique nefas audis: oculos, germane, nocentis
spectato genitore fero. non Caesaris armis
occubuit dignoque perit auctore ruinae:
rege sub inpuro Nilotica rura tenente, 130
hospitii fretus superis et munere tanto
in proauos, cecidit donati uictima regni.
uidi ego magnanimi lacerantes pectora patris,
nec credens Pharium tantum potuisse tyrannum
litore Niliaco socerum iam stare putaui. 135
sed me nec sanguis nec tantum uolnera nostri
adfecere senis, quantum gestata per urbem
ora ducis, quae transfixo sublimia pilo
uidimus: haec fama est oculis uictoris iniqui
seruari, scelerisque fidem quaesisse tyrannum. 140
nam corpus Phariaene canes auidaeque uolucres
distulerint, an furtiuus, quem uidimus, ignis
soluerit, ignoro. quaecumque iniuria fati
abstulit hos artus, superis haec crimina dono:
seruata de parte queror.’ cum talia Magnus 145
audisset, non in gemitus lacrimasque dolorem
effudit, iustaque furens pietate profatur
‘praecipitate rates e sicco litore, nautae;
classis in aduersos erumpat remige uentos.
ite, duces, mecum (nusquam ciuilibus armis 150
tanta fuit merces) inhumatos condere manes,
sanguine semiuiri Magnum satiare tyranni.
non ego Pellaeas arces adytisque retectum
corpus Alexandri pigra Mareotide mergam?
non mihi pyramidum tumulis euolsus Amasis 155
atque alii reges Nilo torrente natabunt?
omnia dent poenas nudo tibi, Magne, sepulchra.
euoluam busto iam numen gentibus Isim
et tectum lino spargam per uolgus Osirim
[et sacer in Magni cineres mactabitur Apis] 160
suppositisque deis uram caput. has mihi poenas
terra dabit: linquam uacuos cultoribus agros,
nec, Nilus cui crescat, erit; solusque tenebis
Aegypton, genitor, populis superisque fugatis.’
dixerat, et classem saeuus rapiebat in undas; 165
sed Cato laudatam iuuenis conpescuit iram.
interea totis audito funere Magni
litoribus sonuit percussus planctibus aether,
exemploque carens et nulli cognitus aeuo
luctus erat, mortem populos deflere potentis. 170
sed magis, ut uisa est lacrimis exhausta, solutas
in uoltus effusa comas, Cornelia puppe
egrediens, rursus geminato uerbere plangunt.
ut primum in sociae peruenit litora terrae,
collegit uestes miserique insignia Magni 175
armaque et inpressas auro, quas gesserat olim.
exuuias pictasque togas, uelamina summo
ter conspecta Ioui, funestoque intulit igni.
ille fuit miserae Magni cinis. accipit omnis
exemplum pietas, et toto litore busta 180
surgunt Thessalicis reddentia manibus ignem.
sic, ubi depastis summittere gramina campis
et renouare parans hibernas Apulus herbas
igne fouet terras, simul et Garganus et arua
Volturis et calidi lucent buceta Matini. 185
non tamen ad Magni peruenit gratius umbras
omne quod in superos audet conuicia uolgus
Pompeiumque deis obicit, quam pauca Catonis
uerba sed a pleno uenientia pectore ueri.
‘ciuis obit’ inquit ‘multum maioribus inpar 190
nosse modum iuris, sed in hoc tamen utilis aeuo,
cui non ulla fuit iusti reuerentia; salua
libertate potens, et solus plebe parata
priuatus seruire sibi, rectorque senatus,
sed regnantis, erat. nil belli iure poposcit, 195
quaeque dari uoluit uoluit sibi posse negari.
inmodicas possedit opes, sed plura retentis
intulit. inuasit ferrum, sed ponere norat.
praetulit arma togae, sed pacem armatus amauit.
iuuit sumpta ducem, iuuit dimissa potestas. 200
casta domus luxuque carens corruptaque numquam
fortuna domini. clarum et uenerabile nomen
gentibus et multum nostrae quod proderat urbi.
olim uera fides Sulla Marioque receptis
libertatis obit: Pompeio rebus adempto 205
nunc et ficta perit. non iam regnare pudebit,
nec color imperii nec frons erit ulla senatus.
o felix, cui summa dies fuit obuia uicto
et cui quaerendos Pharium scelus obtulit enses.
forsitan in soceri potuisses uiuere regno. 210
scire mori sors prima uiris, set proxima cogi.
et mihi, si fatis aliena in iura uenimus,
fac talem, Fortuna, Iubam; non deprecor hosti
seruari, dum me seruet ceruice recisa.’
uocibus his maior, quam si Romana sonarent 215
rostra ducis laudes, generosam uenit ad umbram
mortis honos. fremit interea discordia uolgi,
castrorum bellique piget post funera Magni;
cum Tarcondimotus linquendi signa Catonis
sustulit. hunc rapta fugientem classe secutus 220
litus in extremum tali Cato uoce notauit:
‘o numquam pacate Cilix, iterumne rapinas
uadis in aequoreas? Magnum fortuna remouit,
iam pelago pirata redis.’ tum respicit omnis
in coetu motuque uiros; quorum unus aperta 225
mente fugae tali conpellat uoce regentem:
‘nos, Cato, da ueniam, Pompei duxit in arma,
non belli ciuilis amor, partesque fauore
fecimus. ille iacet quem paci praetulit orbis,
causaque nostra perit: patrios permitte penates 230
desertamque domum dulcesque reuisere natos.
nam quis erit finis si nec Pharsalia pugnae
nec Pompeius erit? perierunt tempora uitae,
mors eat in tutum; iustas sibi nostra senectus
prospiciat flammas: bellum ciuile sepulchra 235
uix ducibus praestare potest. non barbara uictos
regna manent, non Armenium mihi saeua minatur
aut Scythicum fortuna iugum: sub iura togati
ciuis eo. quisquis Magno uiuente secundus,
hic mihi primus erit. sacris praestabitur umbris 240
summus honor; dominum, quam clades cogit, habebo,
nullum, Magne, ducem: te solum in bella secutus
post te fata sequar; nec enim sperare secunda
fas mihi nec liceat. fortuna cuncta tenentur
Caesaris, Emathium sparsit uictoria ferrum; 245
clausa fides miseris, et toto solus in orbe est
qui uelit ac possit uictis praestare salutem.
Pompeio scelus est bellum ciuile perempto,
quo fuerat uiuente fides. si publica iura,
si semper sequeris patriam, Cato, signa petamus 250
Romanus quae consul habet.’ sic ille profatus
insiluit puppi iuuenum comitante tumultu.
actum Romanis fuerat de rebus, et omnis
indiga seruitii feruebat litore plebes:
erupere ducis sacro de pectore uoces. 255
‘ergo pari uoto gessisti bella, iuuentus,
tu quoque pro dominis, et Pompeiana fuisti
non Romana manus? quod non in regna laboras,
quod tibi, non ducibus, uiuis morerisque, quod orbem
adquiris nulli, quod iam tibi uincere tutum est, 260
bella fugis quaerisque iugum ceruice uacanti
et nescis sine rege pati. nunc causa pericli
digna uiris. potuit uestro Pompeius abuti
sanguine: nunc patriae iugulos ensesque negatis,
cum prope libertas? unum fortuna reliquit 265
iam tribus e dominis. pudeat: plus regia Nili
contulit in leges et Parthi militis arcus.
ite, o degeneres, Ptolemaei munus et arma
spernite. quis uestras ulla putet esse nocentes
caede manus? credet faciles sibi terga dedisse, 270
credet ab Emathiis primos fugisse Philippis.
uadite securi; meruistis iudice uitam
Caesare non armis, non obsidione subacti.
o famuli turpes, domini post fata prioris
itis ad heredem. cur non maiora mereri 275
quam uitam ueniamque libet? rapiatur in undas
infelix coniunx Magni prolesque Metelli,
ducite Pompeios, Ptolemaei uincite munus.
nostra quoque inuiso quisquis feret ora tyranno
non parua mercede dabit: sciat ista iuuentus 280
ceruicis pretio bene se mea signa secutam.
quin agite et magna meritum cum caede parate:
ignauum scelus est tantum fuga.’ dixit, et omnes
haud aliter medio reuocauit ab aequore puppes
quam, simul effetas linquunt examina ceras 285
atque oblita faui non miscent nexibus alas
sed sibi quaeque uolat nec iam degustat amarum
desidiosa thymum, Phrygii sonus increpat aeris,
attonitae posuere fugam studiumque laboris
floriferi repetunt et sparsi mellis amorem: 290
gaudet in Hyblaeo securus gramine pastor
diuitias seruasse casae. sic uoce Catonis
inculcata uiris iusti patientia Martis.
iamque actu belli non doctas ferre quietem
constituit mentes serieque agitare laborum. 295
primum litoreis miles lassatur harenis.
proximus in muros et moenia Cyrenarum
est labor: exclusus nulla se uindicat ira,
poenaque de uictis sola est uicisse Catoni.
inde peti placuit Libyci contermina Mauris 300
regna Iubae, sed iter mediis natura uetabat
Syrtibus: hanc audax sperat sibi cedere uirtus.
Syrtes uel, primam mundo natura figuram
cum daret, in dubio pelagi terraeque reliquit
(nam neque subsedit penitus, quo stagna profundi 305
acciperet, nec se defendit ab aequore tellus,
ambigua sed lege loci iacet inuia sedes,
aequora fracta uadis abruptaque terra profundo,
et post multa sonant proiecti litora fluctus:
sic male deseruit nullosque exegit in usus 310
hanc partem natura sui); uel plenior alto
olim Syrtis erat pelago penitusque natabat,
sed rapidus Titan ponto sua lumina pascens
aequora subduxit zonae uicina perustae;
et nunc pontus adhuc Phoebo siccante repugnat, 315
mox, ubi damnosum radios admouerit aeuum,
tellus Syrtis erit; nam iam breuis unda superne
innatat et late periturum deficit aequor.
ut primum remis actum mare propulit omne
classis onus, densis fremuit niger imbribus Auster. 320
in sua regna furens temptatum classibus aequor
turbine defendit longeque a Syrtibus undas
egit et inlato confregit litore pontum.
tum, quarum recto deprendit carbasa malo,
eripuit nautis, frustraque rudentibus ausis 325
uela negare Noto spatium uicere carinae,
atque ultra proram tumuit sinus. omnia siquis
prouidus antemnae suffixit lintea summae,
uincitur et nudis auertitur armamentis.
sors melior classi quae fluctibus incidit altis 330
et certo iactata mari. quaecumque leuatae
arboribus caesis flatum effudere prementem,
abstulit has liber uentis contraria uoluens
aestus et obnixum uictor detrusit in Austrum.
has uada destituunt, atque interrupta profundo 335
terra ferit puppes, dubioque obnoxia fato
pars sedet una ratis, pars altera pendet in undis.
tum magis inpactis breuius mare terraque saepe
obuia consurgens: quamuis elisus ab Austro,
saepe tamen cumulos fluctus non uincit harenae. 340
eminet in tergo pelagi procul omnibus aruis
inuiolatus aqua sicci iam pulueris agger;
stant miseri nautae, terraeque haerente carina
litora nulla uident. sic partem intercipit aequor,
pars ratium maior regimen clauumque secuta est 345
tuta fuga, nautasque loci sortita peritos
torpentem Tritonos adit inlaesa paludem.
hanc, ut fama, deus quem toto litore pontus
audit uentosa perflantem marmora concha,
